Rozważania o zegarkach mechanicznych i elektronicznych
Przy zakupie nowego zegarka każdy z nas może kierować się innymi względami. Czerpiąc z doświadczenia zawodowego zegarmistrza oraz sprzedawcy twierdzę, że najważniejsze, byśmy jeszcze przed wyborem wzoru czy firmy - producenta zegarka, udzielili sobie odpowiedzi, czy chcemy nabyć zegarek mechaniczny czy elektroniczny.
Okazuje się, że jest wiele względów przemawiających za każdym tych z rodzajów zegarków, a poniższy tekst jest próbą ich wyliczenia i usystematyzowania.
Aby dokonać pełnego porównania pomiędzy zegarkami mechanicznymi i elektronicznymi należy, obok walorów użytkowych wyszczególnionych w dalszej części wywodu, zauważyć następujące zależności:
Mężczyźni, kobiety a zegarek
Zdecydowana większość zegarków mechanicznych, to zegarki męskie. Firmy szczycące się najwyższą jakością, prestiżem i wieloma nowatorskimi osiągnięciami w dziedzinie mechaniki zegarkowej, i to osiągnięciami zarówno dla zegarków męskich jak i damskich nawet w "kompletach zegarków" (zegarek damski i męski jednego wzoru) często oferują zegarek męski mechaniczny, i damski elektroniczny.
Tego typu podział jest wynikiem zauważalnych, różnych preferencji związanych z płcią użytkownika. Kobiety zwykle większą uwagę przywiązują do elementów estetycznych zewnętrznych czasomierza (koperta, bransoleta, tarcza) zarówno pod kątem wzorniczym jak i kolorystycznym. Równocześnie bardzo ważne, dla tej grupy użytkowników są walory funkcjonalne, a w tych zegarki elektroniczne zdecydowanie górują.
Mężczyźni, obok walorów estetycznych, uwzględniając możliwości funkcjonalne dużą wagę przywiązują także do strony technicznej. Mechanizm zegarka mechanicznego w stosunku do zegarka elektronicznego jest arcydziełem mechaniki. Do tego możliwe jest podziwianie jego działania, poprzez słuchanie "chodu zegarka", czy oglądanie szczegółów technicznych oraz sposobu funkcjonowania przez, często stosowany, transparentny dekiel koperty. Tego typu własności i możliwości zdecydowanie bardziej działają na mężczyzn niż kobiety.
"Dusza" zegarka
Przyjęło się twierdzenie, że zegarek mechaniczny, w odróżnieniu od elektronicznego posiada "duszę".
Jeśli dowodem na istnienie duszy zegarka są:
- różny, w zależności od rodzaju i stanu technicznego "głos" zegarka.
- łatwy i bezpośredni wpływ użytkownika na możliwość działania zegarka (np. zatrzymanie przy braku nakręcenia czasomierza)
- duży wpływ zakłóceń zewnętrznych na działanie zegarka, co z jednej strony wymaga troski użytkownika o zegarek, a z drugiej często powoduje awarię zegarka w przypadku nieszczęśliwych zdarzeń związanych z użytkownikiem.
- okres czasu jaki poświęciły konkretne osoby na zaprojektowanie, wyprodukowanie, złożenie i doregulowanie konkretnego mechanizmu i gotowego zegarka.
- możliwe i zrozumiałe określenie powodu każdej niesprawności zegarka mechanicznego, w odróżnieniu od enigmatycznego stwierdzenia "uszkodzona elektronika zegarka" , to tylko zegarek mechaniczny posiada "duszę" i w tym aspekcie jest niedościgniony. Sam jestem zegarmistrzem i naprawiając zegarki, wielokrotnie rozbierałem mechanizm zegarka mechanicznego do najmniejszych elementów składowych. Abstrahując od sensowności rozważań o obecności, czy miejscu obecności "duszy" zegarka, moment w którym mechanizm po naprawie rozpoczyna swoje samodzielne "życie" jest chwilą szczególną, tym znaczniejszą, im większe było zniszczenie mechanizmu i trudność naprawy.
Prestiż czasomierza
Przez wiele dziesiątek lat opinia użytkowników ukształtowała różną pozycję zegarka w zależności, między innymi, od producenta czasomierza. Tak więc, dowolny (nawet ten najtańszy) zegarek firmy wysoko notowanej jest bardziej prestiżowy niż najlepszy zegarek "popularnego" producenta. Oczywiście, ten najtańszy jest zdecydowanie droższy od najlepszego z oferty popularnych producentów. Ważnym elementem jest także materiał z którego wykonana jest koperta (obudowa zegarka). W grupie zegarków drogich i bardzo drogich królują metale szlachetne (różnokolorowe rodzaje złota, platyna), ale cenionym materiałem jest także stal. Często dla zegarków damskich i wąskiej grupy męskich, dodatkowym elementem prestiżowym i kosztowym jest dekorowanie koperty zegarka kamieniami szlachetnymi. W takim przypadku wartość wyrobu wzrasta co najmniej proporcjonalnie do wartości dekoracji.
Rozważając gammę zegarków dowolnego producenta o wysokim prestiżu zauważymy, że przy porównywalnym sposobie wykonania elementów zewnętrznych, droższe a nawet zdecydowanie droższe (i bardziej prestiżowe) są zegarki mechaniczne. Szpic w tej klasyfikacji zajmują zegarki mechaniczne o nietypowej konstrukcji oraz zegarki posiadające dodatkowe funkcje - tak zwane komplikacje.
W nawiązaniu do wyżej przedstawionych rozważań należy zauważyć także, że praktycznie tylko męskie zegarki wyposażone są w dodatkowe komplikacje.
Nieprzypadkowo więc, są firmy, które w swoich sloganach reklamowych podkreślają, że w ofercie firmy były, są i będą tylko zegarki mechaniczne. Osobiście uważam, że takie podejście jest ignorowaniem postępu technicznego oraz tych użytkowników, którzy ze względu na funkcjonalną stronę zegarka decydują się na wybór zegarka elektronicznego.
Wracając do określenia prestiżu konkretnego czasomierze musimy choć odrobinę ograniczyć zakres zainteresowania eliminując te zegarki, których wartość leży w innej niż sam model przyczynie.
Są to: zegarki o znaczeniu historycznym (stare), powiązane silnymi więzami uczuciowymi (zegarki konkretnych osób czy związane z konkretnymi zdarzeniami) oraz zegarki o limitowanych, małych ilościach wyprodukowanych sztuk (kolekcjonerskie). Wartość takich zegarków może być mierzona tylko w drodze aukcji czy licytacji i może się ona znacznie zmieniać w przeciągu krótkiego okresu czasu.
Podsumowując powyższe wywody i skupiając się na produktach nowych, możne powiedzieć, że o prestiżu i wartości zegarka w największym stopniu decydują: producent, rozwiązania konstrukcyjne mechanizmu zegarka, rodzaj materiału z którego wykonana jest koperta zegarka oraz użyte dekoracyjne kamienie szlachetne.
Jedynym praktycznym sprawdzianem oraz weryfikacją pozycji producenta i ceny zegarków są konsumenci, którzy na bieżąco decydują o możliwości sprzedaży większej ilości produktów w określonej cenie poprzez decyzję o zakupie konkretnych wyrobów. Taka weryfikacja odbywa się dla każdego wyrobu i każdego producenta, niezależnie od grupy cenowej jego produktów.
Ponadczasowa wartość zegarka
Kupując zegarek nie musimy i zwykle nie myślimy o ewentualnej możliwości jego sprzedaży w przyszłości. Rozważanie takie należy jednak przeprowadzić w naszym przypadku, gdy próbujemy przybliżać pojęcie wartości zegarka w dłuższym okresie czasu.
Prawdą jest, że w liczącym się drugim obiegu (poważne aukcje i licytacje) miejsce znajdują praktycznie tylko i wyłącznie zegarki mechaniczne. Można oczywiście spekulować iż tego typu zależność wynika przede wszystkim z krótkiego czasu obecności na rynku zegarków elektronicznych w stosunku do mechanicznych. Tezę taką obala jednak fakt, że także pośród wyrobów wyprodukowanych w ostatnich dekadach ubiegłego i początkach obecnego wieku, w obiegu wtórnym możemy mówić tylko o zegarkach mechanicznych. Dowodem dla takiego stwierdzenia są katalogi i wyniki każdej z aukcji zegarków.
Klasyka, tradycja i kunszt tworzenia a rodzaj czasomierza
Nie tylko w dziedzinie zegarków zauważamy nostalgiczny powrót do klasyki i przeszłości. Początkiem dla zegarka naręcznego jest zegarek mechaniczny, do takiego więc zegarka wracamy. Wobec wszechobecnych, bardzo dokładnych elektronicznych mierników czasu, użytkowanie zegarka mechanicznego jest swego rodzaju protestem przeciwko pogoni za nowoczesnością i zewsząd otaczającą nas elektroniką. Dziś nie dziwią nas możliwości informatyki i urządzeń elektronicznych, ale kunszt tworzenia, sposób działania i różnorodność funkcji zrealizowanych na drodze mechanicznej napawa nas zachwytem. Można z dużym przybliżeniem powiedzieć że, użytkowanie zegarka mechanicznego podobne jest do posługiwania się starą, mechaniczną pompą wodną czy lampą naftową w ciszy domowego ogrodu. Wybór taki, w określonych warunkach (podobnie jak pompy czy lampy naftowej) jest uzasadniony, a nawet konieczny dla utrzymania nastroju i dobrego samopoczucia użytkownika.
Kraj pochodzenia i ceny zegarków
Szwajcaria - kraj uznany za kolebkę całego przemysłu zegarkowego jest liderem (pod kątem wartości) produkcji zegarków mechanicznych jak i elektronicznych. Zegarki z tego kraju, w obydwu grupach rodzajowych są zdecydowanie droższe w stosunku zegarków innych producentów. Wśród producentów zegarków mechanicznych, porównywalny do najznamienitszych producentów szwajcarskich poziom cenowy ma zaledwie kilka firm niemieckich. Do tego praktycznie brak jest konkurencji dla zegarków Helwetów w średnim i niskim przedziale cenowym, gdyż ceny zegarków mechanicznych innych producentów są zdecydowanie niższe nawet od najtańszych szwajcarskich. Wśród zegarków elektronicznych Szwajcarzy są bezkonkurencyjni w najwyższej klasie cenowej. Kilku producentów japońskich i niemieckich ma ceny porównywalne do cen średnich i tańszych produktów szwajcarskich. Pozostałe firmy, podobnie jak dla zegarków mechanicznych produkują wyroby w dużo niższej klasie cenowej. Należy także zauważyć, że średnie ceny szwajcarskich zegarków mechanicznych są dziesięciokrotnie wyższe od cen zegarków elektronicznych, a w roku 2001 (po raz pierwszy od czasy kryzysu szwajcarskiego przemysłu zegarkowego) wartość wyprodukowanych zegarków mechanicznych choć nieznacznie, ale przewyższyła wartość produkcji zegarków elektronicznych. Takie proporcje oznaczają równocześnie, że ilość wyprodukowanych w Szwajcarii zegarków elektronicznych jest dziesięciokrotnie większa od ilości wyprodukowanych zegarków mechanicznych.
Zegarek jako wytwór techniki i przyrząd użytkowy
Jeżeli wyobrazimy sobie dwa identycznie wyglądające zegarki o jednakowych parametrach jakościowych obudowy, do tego jeden z nich jest mechaniczny a drugi elektroniczny analogowy to okazuje się że:
- mechaniczny jest droższy
- ilość części jest nieporównywalnie większa.
- dokładność wykonania bardzo wielu części składowych wpływa bezpośrednio na możliwość i dokładność działania zegarka - wymagania dokładnościowe powodują kosztowniejsze technologie wykonania całego pakietu części.
- wyższe są koszty montażu i kontroli jakości, co wynika z ilości i dokładności współpracy poszczególnych części.
- elektroniczny jest zdecydowanie dokładniejszy
- w standardowym zegarku elektronicznym tolerancja dokładności chodu wynosi +/- 15 sek. na miesiąc (+/- 0,5 sek. na dobę). O dokładności zegarka elektronicznego decyduje tylko i wyłącznie rezonator kwarcowy, a największy wpływ na jego prawidłową pracę mają temperatura pracy oraz proces "starzenia się". Dzięki odpowiedniemu kształtowi rezonatora, wpływ zmiany dokładności ze względu na zmianę temperatury można zminimalizować. Zmiany własności rezonatora, pod kątem dokładności działania, w wyniku "starzenia się", dzięki nowoczesnym technologiom wytwarzania, zostały praktycznie wyeliminowane. Dziś możemy, z dużą dozą prawdopodobieństwa założyć, że identyczne tolerancje mają zegarki "z pod igły" jak i te przez wiele lat użytkowane egzemplarze.
- do tego - granice tolerancji można osiągnąć tylko przy ekstremalnych warunkach temperaturowych (w lodówce, w tropiku)
- do tego - zegarek elektroniczny z kompensacją temperaturową (2 rezonatory kwarcowe) osiąga niedokładność wyższą (rzędu pojedynczych sekund na rok)
- do tego - zegarek elektroniczny sterowany sygnałem radiowym (z zegara wzorcowego) osiąga niedokładność rzędu +/- 1 sek. na 1 milion lat.
- dokładność działania zegarka mechanicznego zależy od klasy wykonania. Te z najwyższej półki jakościowej i cenowej (np. posiadające klasę chronometru) mają średnią dopuszczalną odchyłkę dobową w granicach pojedynczych sekund na dobę
- do tego - rzeczywista dokładność działania zależy od wielu praktycznie niemierzalnych czynników (zależnych od właściciela zegarka), a mała niedokładność (w dalszym ciągu rzędu sekund na dobę) możliwa jest do osiągnięcia przy regulacji przeprowadzanej indywidualnie dla każdego użytkownika zegarka (zakładając, że właściciel zachowuje się w sposób "powtarzalny").
- do tego - katalogowa tolerancja dokładności dotyczy zegarków nowych. W trakcie użytkowania następuje zużycie elementów wpływających na dokładność zegarka oraz zmiana własności substancji smarujących. Konserwacja zapewnia wymianę substancji smarującej i tylko części zużytych elementów. W trakcie dłuższego użytkowania zegarka dokładność zdecydowanie zmniejsza się w stosunku do katalogowej.
- mechaniczny jest grubszy
- Można w przybliżeniu powiedzieć, że w zegarku mechanicznym elementem dodatkowym w stosunku do zegarka elektronicznego jest zespół naciągu, a elementami zdecydowanie różnymi są napęd zegarka (sprężyna a bateria) oraz wzorzec częstotliwości (balans a kwarc). Biorąc pod uwagę wielkość naprężeń i nacisków powstających w zespołach naciągu i napędu mechanizmu, konstrukcja tych elementów mechanizmu wymaga zastosowania grubszych, masywniejszych płyt łożyskowych. Rezonator kwarcowy, to maleńka, hermetycznie zamknięta "puszka" przylutowana dwoma wyprowadzeniami do płytki układu elektronicznego, a zespół oscylatora balansowego jako niezbędne wymaga: precyzyjnie pozycjonowanego "dużego" zespołu balansu, łożyskowania wstrząsoodpornego i bardzo delikatnych elementów regulacyjnych.
- Jeśli do tego zegarek mechaniczny wyposażony jest w automatyczny naciąg, zawsze zbudowanyna bazie poruszającej się (pod wpływem zmiany pozycji zegarka) masy bezwładnościowej, tak zwanego wahnika, to sam wahnik oraz jego sposób mocowania wymusza więcej przestrzeni i grubsze elementy konstrukcyjne mechanizmu.
- Oczywiście w rozwiązaniach specjalnych można uzyskać małą grubość zegarków mechanicznych, ale to samo, bez większego wysiłku konstrukcyjnego można zrealizować w zegarkach elektronicznych.
- elektroniczny się nie zużywa
- w zegarku elektronicznym zapas energii zgromadzony jest w baterii.
- Energia jest dostarczana w sposób ciągły (stałe napięcie zasilania) do części elektronicznej, a dalej impulsowo "w małych paczkach energii" poprzez silnik skokowy do części mechanicznej. Elektronika zegarka konsumuje prąd potrzebny do podtrzymania drgań rezonatora kwarcowego i pracy układu scalonego. W części mechanicznej "jedna paczka energii" potrzebna jest tylko do wymuszenia wykonania pojedynczego skoku przekładni zliczającej i przekładni wskazań. Ciągłe zasilanie części elektronicznej wymaga bardzo, bardzo małej ilości energii, a impulsowe części mechanicznej zmniejsza zapotrzebowanie w tej części do minimum. Bateria jest elementem wymiennym. Zużycie części elektronicznej praktycznie nie zależy od czasu eksploatacji zegarka, a zużycie części mechanicznej, dzięki "porcjowaniu energii" jest ograniczone do minimum i finalnie niezauważalne.
- w zegarku mechanicznym zapas energii zmagazynowany jest w postaci energii potencjalnej zwiniętej sprężyny napędowej. Jej wartość w chwili pełnego nakręcenia musi zapewnić prawidłowy chód zegarka (podtrzymywanie drgań oscylatora balansowego, ruch przekładni chodu i przekładni wskazań) minimum przez kolejnych 36 godzin. Naciągnięta sprężyna powoduje duże naciski w elementach współpracujących. Do tego energia i spowodowane nią naciski, przy w pełni naciągniętej sprężenie są znacznie większe niż na chwilę przed zatrzymaniem się zegarka, mimo różnych zabiegów konstrukcyjnych minimalizujących wartość maksymalną i wspomnianą różnicę. Tak duży konieczny zapas energii i powstałe naciski mechaniczne, w dalszym etapie, przy ruchu obrotowym przekładni, powodują duże siły tarcia i zużycie elementów. Zużycie to następuje mimo zastosowania łożysk mineralnych (kamienie) a zwiększa się diametralnie przy braku lub utracie własności smarnych substancji smarującej.
- obydwa są nieekologiczne
- Taka uwaga jest pokłosiem próby kreowania zegarka mechanicznego jako ekologicznego, bo nie posiadającego baterii.
- Tak to prawda - zegarek mechaniczny nie posiada szkodliwej baterii, jednak ze względu na znacząco większą ilość części składowych, wyższe wymagania dokładnościowe oraz zdecydowanie większe ich zróżnicowanie rodzajowe można założyć, że w trakcie produkcji zegarka mechanicznego zanieczyszczenie środowiska może być porównywalne z zanieczyszczeniem powstałym z wielu niezutylizowanych baterii.
- elektroniczny jest odporniejszy na zakłócenia zewnętrzne
- W zegarku elektronicznym na pracę czasomierza wpływają czynniki zakłócające pracę układu elektronicznego i pracę części mechanicznej. Zakłócenia takie mogą spowodować chwilowy (w trakcie oddziaływania zakłócenia) zanik pracy zegarka, lub trwałe uszkodzenie. W zegarku mechanicznym czynniki zewnętrzne mogą spowodować tylko zakłócenia w części mechanicznej, ale zakłócenia takie mogą spowodować chwilowy (w trakcie trwania zakłócenia) zanik pracy, trwałą (choć łatwo możliwą do usunięcia przez zegarmistrza) niedokładność działania i trwałe uszkodzenie.
- W praktyce okazuje się, że oddziaływania takie jak: pola magnetyczne czy elektryczne, regularne drgania czy uderzenia mają zdecydowanie większy wpływ (mniejsza odporność) na zegarki mechaniczne niż elektroniczne. Rozważając tylko drgania mechaniczne (w tym drgania impulsowe - uderzenia) należy zauważyć następujące aspekty takiego wpływu:
- W zegarku elektronicznym praktycznie jedynym elementem narażonym, i to tylko przy dużych drganiach impulsowych, jest drgający kryształ kwarcu. Sposób cięcia kryształu kwarcu (kamerton) oraz sposób mocowania zapewniają dużą odporność na drgania mechaniczne, przy utrzymaniu nie zmienionych parametrów dokładnościowych mechanizmu. Konstrukcja części mechanicznej nie wpływa na dokładność działania zegarka, co umożliwia dobranie "bardzo grubych" i dzięki temu odpornych elementów składowych.
- W zegarku mechanicznym najbardziej narażonym elementem jest oscylator balansowy, jednak zakłócenia mogą mieć także wpływ na inne elementy, np. koła przekładni chodu. Zabezpieczeniem przed trwałymi uszkodzeniami spowodowanymi drganiami mechanicznymi impulsowymi jest konstrukcja łożyskowania (łożyskowanie wstrząsoodporne) i dobór optymalnych grubości osi elementów. Grubość osi ruchomych elementów pod kątem odporności na drgania powinna być większa, a ze względu na wielkość sił tarcia (bezpośredni wpływ na dokładność działania zegarka) jak najmniejsza. "Złoty środek" jest tylko połowicznym rozwiązaniem dla obydwu wymagań (odporność, dokładność).
- Dodatkowo zegarek mechaniczny praktycznie nie jest zabezpieczony, pod kątem dokładności działania, przed wpływem nawet małych zakłóceń w trakcie ich trwania.
- Niezależnie od powyższego, zakłócenia mechaniczne dla zegarków mechanicznych, w szczególnych przypadkach, mogą spowodować konieczność interwencji serwisanta, choć nie nastąpiło trwałe uszkodzenie któregokolwiek z elementów.
- Podobną zależność, jak przy drganiach mechanicznych, możemy zauważyć przy rozważaniu wpływu pól elektro-magnetycznych.
- mechaniczny jest zdrowszy
- Istnieją osoby, które twierdzą, że nie mogą nosić zegarka elektronicznego ze względu na swoje zdrowie i samopoczucie. Próba porównywania wielkości pola magnetycznego generowanego przez układ elektroniczny zegarka w porównaniu do pół elektromagnetycznych emitowanych przez najróżniejsze przetworniki prądu w urządzeniach domowego użytku, nawet dla laika, wydaje się bezsensowna. To prawda, że zegarek znajduje się w bezpośrednim kontakcie z użytkownikiem, ale z drugiej strony znajduje się zwykle w metalowym zamknięciu (kopercie zegarka) pełniącym także funkcję ekranu.
- Jeśli jednak są osoby, które na skutek rzeczywistego odczuwania oddziaływania czy fobii nie akceptuję zegarka elektronicznego, to takie przekonanie należy uszanować i wybrać zegarek mechaniczny.
- elektroniczny jest mniej zawodny
- Analizując szczegółowo punkty powyżej, obserwując rozwój i coraz większą niezawodność elementów elektronicznych z łatwością stwierdzimy, że zegarek mechaniczny jest zdecydowanie bardziej awaryjny i mniej niezawodny niż zegarek elektroniczny. Mniejsza niezawodność zegarka mechanicznego wynika także ze zdecydowanie wyższych wymagań dokładnościowych dotyczących pojedynczych części i ich współpracy w każdym z zespołów funkcjonalnych, co w efekcie decyduje o niezawodności zegarka.
W tym miejscu należałoby podać optymalną receptę - wybór pomiędzy zegarkiem mechanicznym a elektronicznym.
Z dużą dozą pewności mogę powiedzieć, że nie ma zegarków złych, są tylko źle dopasowane do konkretnego użytkownika. Rozszerzając taką tezę każdy z nas indywidualnie musi zdecydować o rodzaju zegarka dla siebie, a powyższe rozważania mogą tylko w podjęciu takiej decyzji pomóc.
